Niet verkopen maar doorgeven: Rentmeesterschap als kompas voor de toekomst van de vrijetijdseconomie - Zeeland als praktijkcase
Net als vele andere regio’s in Nederland, staat de Zeeuwse vrijetijdseconomie aan de vooravond van grote veranderingen. Een omvangrijke overdrachtsgolf van (familie)bedrijven komt eraan, en daarmee rijst de vraag hoe de regio haar identiteit, leefbaarheid en langdurige economische waarde kan behouden. Een nieuwe gezamenlijke verkenning van CELTH, Impuls Zeeland en kennispartners HZ en NHL Stenden werpt licht op een mogelijk antwoord: rentmeesterschap en de opkomst van steward-owned bedrijfsmodellen. Zeeland fungeert in deze verkenning als praktijkcase maar de verkenning is zeker ook relevant voor andere regio’s
In de vrijetijdseconomie dreigt ondernemerschap vanuit een sterke regionale verbondenheid en een langetermijnperspectief verloren te gaan. Dat wordt veroorzaakt door een verschuiving van eigendom wanneer bedrijven in handen komen van strategische kopers of private-equitypartijen. Die partijen sturen primair op rendement en herverkoop. Dit kan ten koste gaan van zorg voor plek, gemeenschap en continuïteit.
Rentmeesterschap en steward-ownership, zo stellen de onderzoekers, kunnen bij overdracht van eigendom deze uitgangspunten borgen. Onderzoeker Jasper Heslinga van het European Tourism Futures Institute (ETFI) verbonden aan NHL Stenden: “Deze verkenning laat zien dat eigendom in de vrijetijdseconomie bepalend is voor langetermijnwaarde. Rentmeesterschap kan helpen om zorg voor plek, gemeenschap en continuïteit te behouden bij eigendomsoverdracht.”
Veel ondernemers staan open voor steward-ownership
Opvallend is dat veel ondernemers gevoelig zijn voor deze gedachte. Hoewel slechts 5 procent bekend is met steward-ownership, staat 40 procent er wél voor open. Dat past bij de waarden die zij belangrijk vinden: het behoud van autonomie (93%), winst in het bedrijf houden (79%) en het nastreven van maatschappelijke doelen (55%). “Steeds meer ondernemers merken dat de ‘oude’ manier van ondernemen wringt met wat de toekomst vraagt,” vertelt Harm IJben, projectmanager vrijetijdseconomie bij Impuls Zeeland. “Wat we hier zien, is dat veel ondernemers het gedachtegoed van rentmeesterschap al in zich dragen, maar zoeken naar manieren om dat ook in eigendom en governance te verankeren.”
Steward-ownership is een van de manieren om rentmeesterschap daadwerkelijk juridisch en organisatorisch te borgen. In dit model ligt de zeggenschap bij betrokkenen - de zogeheten stewards - en is de missie leidend. Winst mag worden uitgekeerd, maar dient vooral het doel van de onderneming. Kortgezegd maakt het model van steward-owned een helder onderscheid tussen beslissingsrechten (wie bestuurt) en economische rechten (wie profiteert). Het is daarmee een mogelijke uitwerking, naast andere vormen van langetermijn‑ en gebiedsgericht eigenaarschap. Bekende Nederlandse voorbeelden zijn de Efteling, Albron en Buurtzorg; internationaal onder meer Bosch en Patagonia. “Veel bedrijven in de sector zijn familiebedrijven of ondernemers met hart voor de regio,” zegt Harm. “Steward-ownership sluit daar goed op aan. Het helpt je om keuzes te maken die recht doen aan je plek én aan volgende generaties.”
Rentmeesterschap is een ecosysteemopgave
Daarbij is het van belang te erkennen dat rentmeesterschap geen opgave is van ondernemers alleen, maar juist een samenspel vraagt met beleid en regionale randvoorwaarden. Het raakt namelijk vraagstukken van ruimtegebruik, regionale waardecreatie, arbeid en eigendom. Dat maakt het een ecosysteemopgave die gezamenlijk optreden van overheid, ondernemers en maatschappelijke organisaties vereist. Robuust rentmeesterschap ontstaat pas wanneer eigendom, gebiedscollectiviteit en publieke voorwaarden met elkaar zijn verbonden. “We kunnen niet alles tegelijk,” zegt Harm. “Juist daarom moeten we nu nadenken over wat we willen behouden voor de toekomst. Wat geven we door? En wat verliezen we als we alleen op groei blijven sturen?”
De onderzoekers schetsen drie tijdspaden. Opkortetermijn kan worden geëxperimenteerd met nieuwe vormen van ondernemerschap. Opmiddellangetermijn zijn gezamenlijke keuzes nodig rond ruimtegebruik, regionale programma’s en kennisontwikkeling. Oplangetermijn dringt zich een bredere systeem- en governance aanpassing op.
Kompas voor duurzame keuzes
De conclusie is helder: het Zeeuwse voorbeeld laat zien dat rentmeesterschap kan uitgroeien tot een krachtig ontwikkelprincipe voor vrijetijdseconomie in Nederland. Niet als vastomlijnd model, maar als een kompas voor duurzame keuzes. Daarbij is leren, bijsturen en samen optrekken essentieel. De toekomst is niet vooraf bepaald—maar vraagt om gedeelde verantwoordelijkheid. De onderzoekers van CELTH willen rentmeesterschap in de praktijk verder helpen uit te rollen. Ageeth van Maldegem van Hogeschool Zeeland: “Wij roepen regio’s, ondernemers en overheden op om samen met ons het principe van rentmeesterschap verder te verkennen en te vertalen naar concrete pilots en praktijkprojecten, zodat het kan uitgroeien tot een leidend kompas voor een duurzame vrijetijdseconomie in Nederland.”
Verder lezen
De resultaten van de verkenning naar rentmeesterschap zijn in drie deelrapporten samengevat op de projectpagina:
Over CELTH
Het Centre of Expertise Leisure, Tourism and Hospitality (CELTH) (www.celth.nl) is een kenniscentrum dat praktijkgericht onderzoek en innovatie uitvoert binnen de sectoren leisure, toerisme en hospitality. Het is een samenwerking tussen drie hogescholen: Breda University of Applied Sciences, NHL Stenden University of Applied Sciences en HZ University of Applied Sciences, en verbindt onderwijs, bedrijfsleven en overheid om kennis te ontwikkelen en toe te passen in de praktijk.